پست: 80  |  موضوع مرتبط: عقیده

توسل و شبهات پیرامون آن

بایستی بدانیم که هیچگاه پیامبران به همدیگر، و همچنین هیچگاه صحابه کرام رضی الله عنهم اجمعین و نه تابعین به رسول الله صلی الله علیه وسلم توسل نجسته اند.

توسل به دو دسته تقسیم می شود:

1-     جائز      2- ممنوع

توسل جائز خود نیز به دو دسته کوچکتر تقسیم می شود:

1-  توسل جستن به ایمان داشتن به الله تعالی و به رسول الله صلی الله علیه وسلم  و همچنین به اعمال صالحه مثل نماز، روزه، زکات و.....

2-  توسل جستن به دعای رسول الله صلی الله علیه وسلم در زمان حیاتش. یعنی اینکه شخصی که حاجتی دارد به نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم می رفت و از او می خواست که برایش دعا کند تا که حاجتش بر آورده شود.

هما نطوریکه شخصی اعرابی، از رسول الله صلی الله علیه وسلم خواست تا- دعا کند که باران ببارد. و به همین صورت، شخص نابینایی از رسول الله صلی الله علیه وسلم خواست تا دعا کند که الله تعالی بینائی اش را به او باز گرداند  (البته در مورد این حدیث- حدیث نابینا- گفته شده است که سند آن صحیح نمی باشد).

واضح است که این نوع توسل با وفات رسول الله صلی الله علیه وسلم دوره اش بسر رسیده و دیگر جائز نیست که کسی به نزد قبر رسول الله صلی الله علیه وسلم برود و از او بخواهد برایش دعا کند تا حاجتش بر آورده شود.

و از ادله هایی که این ا مر را ثابت می کند این است که در زمان خلافت عمر رضی الله عنه برای مدتی باران نبارید. تا آنجا که مسلمانان نماز استسقاء خواندند، و پس از اتمام نماز عمر گفت: اللهم در گذشته هنگامیکه باران نمی بارید از طریق رسول الله صلی الله علیه وسلم  به تو متوسل می شدیم و تو بر ما باران می باریدی. اما الان از طریق عموی رسول الله صلی الله علیه وسلم به تو متوسل می شویم. سپس عمر گفت: ای عباس بر خیز و برای ما دعا کن.

پس اگر توسل جستن به رسول الله صلی الله علیه وسلم بعد از وفاتش جائز می بود، هرگز صحابه کرام توسل جستن به رسول الله صلی الله علیه وسلم را ترک نمی کردند و از عباس نمی خواستند که برایشان دعا کند.

بعضی ها حدیثی را روایت می کنند که در آن آمده است هنگامیکه آدم علیه السلام در بهشت دچار خطا شد دعا کرد و گفت: ای الله از تو می خواهم که به حق محمد مرا ببخشی.... حدیثی که به آن استدلال کرده اند موضوع می باشد و حدیث موضوع یعنی حدیثی که ساختگی و دروغ باشد. پس این حدیث را هرگز رسول الله صلی الله علیه وسلم نگفته است. بلکه کسانی آن را ساخته و به دروغ آن را به رسول الله صلی الله علیه وسلم نسبت داده اند.

حتی قرآن نیز دروغ بودن این حدیث را ثابت می کند. چونکه در قرآن مجید آمده است هنگامیکه آدم علیه السلام دچار خطا شد گفت:

)َبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ( (سورة الأعراف/23).

«ای رب ما، ما به خود ظلم کردیم، و اگر تو ما را نیامرزی و برما رحم نکنی ما از زیانکاران خواهیم بود».

در اینجا دعاهای بعضی از پیامبران را ذکر می کنیم تا غیر صحیح بودن توسل جستن به مخلوق بیشتر برایمان روشن گردد. در قرآن کریم آمده است که نوح علیه السلام گفته است: 

)رَبّ اغْفرْلی و لِو الدِیّ و لمِنْ دَخَلَ بَیتِیَ مُؤمناً وللمؤمنین والمؤمنات وَلا تَزد الظالمینَ إلاّتبارا ((سورة نوح/ 28).

«ای رب من بیامرز مرا و پدر و مادرم را و هر مؤمنی را که داخل خانه من شده است. و همچنین بیامرز تمام مردان مؤمن و زنان مؤمن را. و بر ظالمین چیزی جز هلاکت و ویرانی زیاد مکن». و همچنین ابراهیم علیه السلام گفته است:

) ربَّنا اغفرلی ولوِ الِدیّ و للمِؤمنینَ یَوْمَ یقومُ الحساب( (سورة ابراهیم/ 41).

«ای رب ما، بیامرز مرا و والدینم و مؤمنین را در روزیکه حساب برپا می شود، (این دعا را ابراهیم علیه السلام هنگامی کرده بود که هنوز برای او مشخص نشده بود، پدرش دشمن الله است). و در قرآن در مورد ایوب علیه السلام آمده است:

)وأیُّوب إذْ نادى رَبَّهُ أنّی مَسّنِی الضرُّ و أنْتَ أرْحَمُ الراحمین( (سورة الأنبیاء /83).

« و بیاد آر ایوب را هنگامیکه رب خود را خواند و گفت مرا رنج و بلا رسیده است و تو ارحم الراحمین هستی».

و در مورد یونس علیه السلام هنگامیکه در شکم نهنگ فرو رفت، آمده است:

)وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنَادَى فِی الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ#فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ( (سورة الأنبیاء/88،87).

« و بیاد آر یونس را هنگامیکه با ناراحتی و غضب قوم خود را ترک کرد و گمان برد که ما او را دچار سختی و تنگنایی نخواهیم کرد. اما هنگامیکه به داخل شکم خود را خواند و گفت: معبود بحقی جز تو نیست. و تو از هر گونه نقص و بدی پیراسته هستی. وبی شک من از ظالمین بوده ام. ما نیز دعای او را اجابت کردیم و از بلا و مصیبتی که در آن بود نجاتش دادیم. و اینگونه ما مؤمنین را نجات خواهیم داد اگر بسوی ما روی بیاورند» و در مورد زکریا علیه السلام ذکر شده است که:

)وَزَكَرِیَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِی فَرْدًا وَأَنْتَ خَیْرُ الْوَارِثِینَ#ف& لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ یَحْیَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ( (سورة الأنبیاء / 89 ،90).

« و بیاد بیاور زکریا را. هنگامیکه خواند رب خود را وگفت ای رب مرا تنها و بدون فرزند مگذار تو بهترین کسی هستی که باقی می مانی بعد از اینکه تمام خلائق مردند و از بین رفتند. پس استجابت کردیم  دعای او را و به او فرزندی بنام یحیی بخشیدیم و همسرش را که نازا و بد اخلاق بود اصلاحش کردیم».

و در مورد یوسف علیه السلام ذکر شده است که:

)رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحَادِیثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ( (سورة یوسف 101).

«ای رب من ، مرا مُلک و پادشاهی بخشیدی و به من تعبیر کردن خواب یاد دادی. خالق آسمانها و زمین تو ولی و سر پرست من در دنیا و آخرت هستی مرا مسلمان بمیران و به صالحین برسانم».

و همچنین دعاهایی که از رسول الله صلی الله علیه وسلم در کتب احادیث و اذکار ذکر شده است بسیار زیاد می باشد. مانند. «اللّهُمَّ إنّی أسألك العافیةَ فی دینی ودنیای وأهلی ومالی وبدنی....». «الهی از تو طلب عافیت می کنم در دینم و دنیایم و اهلم و مالم و بدنم.... ».

و بسیاری دعاهای دیگر. که پس از دقت در تمام آنها بر ایمان ثابت می شود که هیچگونه دلیلی نه در قرآن و نه در آحادیث صحیحه و جود ندارد که توسل جستن  به پیامبران، و یا افراد صالح را امری جائز بداند.

پس به این نتیجه می رسیم که اینگونه توسل جستن بدعت می باشد. و قبل از این، ما احادیث رسول الله صلی الله علیه وسلم را خواندیم که چگونه مسلمانان را از بدعت گذاری در دین منع می فرمود.

البته بایستی گفت که اگر این توسل جستن با این عقیده همراه شود که الله تعالی حتماً این دعا را بخاطر شخصی که  به آن توسل جسته شده است، اجابت خواهدکرد. این عمل تبدیل به نوعی شرک خواهد شد که تمام اعمال انسان را برباد خواهد داد.

 اما دلیل جائز بودن توسل جستن به اعمال صالحه حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم است که در آن آمده است: سه نفر داخل غاری شدند. پس از مدتی در این غار بوسیله صخره ای بسته شد. و این سه نفر تمام سعی خود را کردند تا شاید بتوانند صخره را مقداری حرکت دهند، ولی موفق به اینکار نشدند. تا اینکه سر انجام مأیوس و نا امید در گوشه ای غار نشستند. پس از مدتی یکی از آنها گفت: بیایید دعا کنیم و به اعمال صالحه خود متوسل شویم شاید که الله تعالی ما را نجات دهد. پس از این سخن یکی از آنها بلند شد و دعا کرد و در این دعای خود به نیکی ای که به پدر و مادر خود کرده بود توسل جست پس از اتمام دعا صخره مقداری از جای خود تکان خورد ولی نه به آن اندازه که بتوانند از غار خارج شوند. سپس نفر دوم دعا کرد و در دعای خود به یکی از اعمال صالحه خود توسل جست که عبارت بود از دوری جستن از وقوع در زنا در هنگامیکه این امر برای او میسر گشته بود، پس از اتمام دعای او نیز صخره مقداری از جای خود تکان خورد ولی باز نه به آن اندازه که بتوانند از غار خارج شوند. سپس نفر سوم دعا کرد و در دعای خود به یکی از اعمال صالحه خود توسل جست که عبارت بود از برگرداندن پولی که مدت بسیار زیادی در نزد او گذاشته شده بود و او توانسته بود توسط این پول تجارتی برای خود راه بیاندازد. سپس هنگامیکه صاحب مال برگشت و پول خود را طلبید این مرد پول او را و همچنین سودی را که در تجارت کردن با این پول بدست آورده بود به صاحب آن باز گرداند. پس از اتمام این دعا صخره مقداری دیگر از مکان خود تکان خورد و راه برای خروج این سه نفر مرد باز شد.

پس این حدیث دلیلی است بر اینکه هر مسلمانی می تواند در دعاهای خود به اعمال صالحه ای که خالصانه برای الله تعالی انجام داده است توسل بجوید.

بعضی ها می گویند چون رسول الله در روز قیامت شفاعت می کند. پس جائز است که ما به او متوسل شویم.

درجواب این عده بایستی گفت: شکی نیست که رسول الله صلی الله علیه وسلم در روز قیامت صاحب چند نوع شفاعت می باشد. ولی اینرا نباید فراموش کرد که الله تعالی است که به رسول الله صلی الله علیه وسلم اجازه می دهد از افرادی که او (یعنی الله) از آنها راضی است شفاعت کند. پس می بینیم که مالک اصلی شفاعت الله سبحانه و تعالی است چون بایستی که شفاعت به اجازه او باشد و همچنین از افرادی شفاعت می شود که الله تعالی از آنها راضی باشد. بنا بر این صحیح نیست که انسان دست به دعا بلند کند و بگوید: «یا محمد اشفع لی». « ای محمد مرا شفاعت کن». و یا اینکه بگوید: «یا محمد اغفرلی ذنبی»  « ای محمد گناه مرا بیامرز»  و........ بلکه صحیح این است که بگوید: « اللهم ارزقنی شفاعة محمد صلی الله علیه وسلم »  « الهی مرا از شفاعت محمد صلی الله علیه وسلم بر خوردار کن». و اینکه بگوید: «اللهم لا تحرمنی من شفاعة محمد صلی الله علیه وسلم » 

« الهی مرا از شفاعت محمد صلی الله علیه وسلم محروم مگردان».

در اینجا جا دارد بعضی از دلیل هایی را که اهل بدعت به آن متمسک می شوند تا توسل و استغاثه جستن به غیر الله را امری شرعی وانمود کنند،ذکر کنیم و سپس به تمام این دلیل ها جواب دهیم تا جای هیچگونه شبهه ای در دلهایمان باقی نماند:

دلیل اول: حدیث توسل جستن آدم علیه السلام به رسول الله صلی الله علیه وسلم دلیل دوم : آیه پانزدهم از سورة القصص:

)فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَى الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ(.

« پس کمک جست ( از موسی) کسیکه از پیروان او بود علیه کسی که از دشمنان او بود».  دلیل سوم: حدیث    «إذا أعیتكم الأمور فعلیكم بأهل القبور». « هنگامیکه از حل کردن امور تان خسته و ناامید شدید، پس بر شماست که به اهل قبور (مردگان) مراجعه کنید). دلیل چهارم : حدیث «توسلوا بجاهی فإن جاهی عند الله عظیم».

«به مقام و منزلت من توسل بجوئید بی شک مقام و منزلت من در نزد الله بس عظیم می باشد».  دلیل پنجم آیه سی و پنجم از سوره المائده:

)یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ(.

« ای کسانیکه ایمان آورده اید از عقاب الله بترسید و در طلب وسیله ای باشید که شما را بسوی او نزدیک گرداند».

می گویند پس ما پیامبران و صالحین را وسیله ای برای خود قرار می دهیم که ما را به سوی الله نزدیک کنند.

1-  رد بر دلیل اول: هما نطور که قبلاً نیز ذکر کردیم این حدیث موضوع (ساختگی) می باشد. امام ذهبی رحمة الله در مورد این حدیث می گوید: بی شک این حدیث ساختگی می باشد. و هیچکس نمی تواند به احادیث ساختگی استدلال کند. ( صحیح، ضعیف و یا موضوع بودن احادیث توسط علمای علم حدیث بوسیله قواعدی که در این علم وجود دارد، تعین می شود).

2-  رد بر استدلال به آیه پانزدهم از سوره القصص. می گوئیم این استدلال بسیار دور از حق می باشد چونکه در آیه آمده است شخصی از بنی اسرائیل که از پیروان موسی علیه السلام بود از او خواست تا او را در مبارزه اش با شخصی از پیروان فرعون یاری کند. یعنی اینکه شخص زنده ای از شخص زنده دیگری کمکی خواست در چهار چوب توانایی انسان. و این امر هما نطوریکه قبلا نیز ذکر کردیم جائز می باشد و هیچ اشکالی ندارد. پس معلوم می شود این آیه هیچ ربطی به استغاثه جستن از مردگان و یا استغاثه جستن از مخلوقات در اموری که فقط الله تعالی قادر به انجام آن است، ندارد.

3-  رد بر دلیل سوم و چهارم: این دو حدیث نیز مانند حدیث اول موضوع می باشد. و کسانیکه اینگونه احادیث را ساخته و به دروغ آنرا به رسول الله r نسبت می دهند در اصل قصد از بین بردن و افساد دین را دارند ، و چونکه پایه و اساس دین توحید و یگانگی الله تعالی است. آنها می خواهند این پایه و اساس را از بین ببرند چون خوب می دانند که هر چیزی با از بین رفتن پایه و اساسش کم کم و به مرور زمان از بین می رود.

بایستی گفت هیچ مسلمانی نمی تواند منکر مقام و منزلت رسول الله r در نزد الله تعالی شود. رسول الله r سید المرسلین و خاتم الأنبیاء است. الله تعالی کاملترین دین را بروی نازل کرده است. و بسیاری از امور دیگر وجود دارد که الله آنها را فقط مخصوص رسول الله r قرار داده است.

اما با تمام اینها، نباید فراموش کرد که رسول الله r نیز مخلوقی از مخلوقات الله تعالی است. و ما نمی بایست هیچگاه در مدح و ستایش مخلوقی آنقدر غلو و زیاده روی کنیم تا او را به درجه ای برسانیم که فقط مخصوص خالق سبحانه و تعالی می باشد. الله سبحانه و تعالی رسول r را امر می کند که بگوید:

)قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ یُوحَى إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ ( (سورة الكهف /110).

« بگو بی شک من بشری مثل شما هستم که بر من وحی نازل می شود. بی شک معبود شما (یعنی الله تعالی) معبود یگانه ای است».

پس رسول الله r نیز بشری مانند دیگر انسانها است که الله تعالی او را برای رسالت انتخاب کرده و وحی خود را از طریق او به سایر انسانها رسانده است. و به همین دلیل نیز بایستی به او احترام بگذاریم و او را از جان خود نیز بیشتر دوست داشته باشیم.

4- رد بر استدلال به آیه سی و پنجم از سوره المائدة در این آیه آمده است که: «در طلب وسیله ای باشید که شما را به الله نزدیک کند».

و این وسیله همان اعمال نیک انسان است . قتاده رحمه الله می گوید: به الله نزدیک شوید بوسیله اطاعت کردن از اوامر او و عمل کردن به آن چیزی که او را راضی میکند.

پس در این آیه نیز هیچ دلیلی بر توسل و یا استغاثة جستن به پیامبران و یا سایر مخلوقات وجود ندارد.

ممکن است کسی بگوید که الله تعالی می فرماید:

)وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ( (سورة آل عمران / 169).

«و کسانی را که در راه الله کشته شدند، مرده مپندار. بلکه زنده هستند و در نزد رب شان روزی داده می شوند».

می گویند در این آیه آمده است که شهدا زنده هستند و وقتیکه شهدا زنده باشند، حتما أنبیاء نیز که مقامی والاتر از شهدا دارند، زنده می باشند. و اگر آنها زنده هستند، پس می شود به آنها توسل جست و از آنها طلب کمک کرد.

می گوئیم: بله آنها زنده هستند. ولی در عالم برزخ. و عالم برزخ امری است غیبی و از حقیقت و چگونگی آن کسی جز الله جل جلاله خبر ندارد. پس زنده بودن آنها با زنده بودن ما فرق می کند و گرنه هرگز نمی بایست آنها را دفن کرد و یا اینکه میراث شان را بین ورثه آنها تقسیم کرد.

علامة ابن جریر طبری در تفسیر این آیه می گوید: الله تعالی می فرماید: گمان مکن ای محمد که آنها ( شهدای احد) مرده هستند و احساس لذت و نعمت نمی کنند، بلکه آنها در نزد من زنده هستند و در نعمت بسر می برند و از آن چیزی که به آنها عطاء کرده ام شادمان و خرسندند».

و همچنین ابن کثیر رحمه الله در تفسیر این آیه می گوید:

« الله تعالی در این آیه از احوال شهدا خبر می دهد و می فرماید: آنها با اینکه در این دنیا کشته شدند، اما ارواح آنها زنده و در نعمت می باشد».

سپس ابن کثیر حدیثی را که امام احمد بن حنبل از ابن عباس روایت کرده است، ذکر می کند. در این حدیث آمده است که رسول الله r فرموده: «هنگامیکه برادران شما در جنگ احد کشته شدند، الله تعالی ارواح آنها را در درون پرندگانی سبز قرار داد که این پرنده ها از رودهای بهشت می نوشند و از میوه های آن می خورند و....».

در اینجا ما به تفسیر ابن جریر طبری و ابن کثیر اکتفا می کنیم. چونکه بقیه مفسرین نیز همچون ابن الجوزی، القرطبی، القاسمی، البیضاوی،.. این آیه را به همین صورت تفسیر کرده اند. وهمچنین نباید فراموش کرد که الله تعالی خطاب به رسول الله r فرموده است:

)إِنَّكَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَیِّتُونَ( (سورة الزمر/30).

«تو ای محمد خواهی مرد و آنها نیز خواهند مرد).

و همچنین الله تعالی فرموده است:

)وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ( (سورة آل عمران / 144).

«نیست محمد بجز پیامبری که قبل از او نیز پیامبران دیگری آمدند و رفتند. آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود شما به کفر خود باز خواهید گشت».

پس بار دیگر نیز می گوئیم، حقیقت و چگونگی زندگی در عالم برزخ را فقط الله تعالی می داند. و زندگی به آن صورتی که ما با آن آشنا هستیم، شکی نیست که با مردن انسان از بین می رود.

بنا بر این در پایان سخن مان می بینیم تمام دلیل هایی که به آن استدلال کرده اند تا توسل و یا استغاثة جستن به غیر الله تعالی را امری جائز وانمود کنند، یا احادیث ساختگی است و یا اینکه اگر دلیلشان از قرآن و یا حدیث صحیح باشد، تفسیر و نتیجه گیری آنها از این آیات و احادیث اشتباه و خطا است.

الله سبحانه و تعالی رسول الله r را امر می کند که بگوید:

)قُلْ إِنِّی لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا# قُلْ إِنِّی لَنْ یُجِیرَنِی مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا( (سورة الجن /22،21).

«بگو ای محمد: من نمی توانم ضرر و یا بلایی را از شما دور کنم و نمی توانم نفعی به شما برسانم. بگو اگر من معصیتی انجام دهم کسی نمی تواند مرا از عذاب الله تعالی نجات دهد. و پناهگاهی چز او نخواهم یافت».

و همچنین هنگامیکه الله جل جلاله این آیه را بر رسول الله r  نازل کرد:

)وَأَنْذِرْ عَشِیرَتَكَ الْأَقْرَبِینَ( (سورة الشعراء / 214).

«وبر حذر دار خویشاوندان نزدیکت را (از عذاب الله تعالی اگر که ایمان نیاورند)».

رسول الله r تمام خویشاوندان خود را جمع کرد و به آنها گفت:

« ای قریش خود را از عذاب الله نجات دهید، من نمی توانم در مقابل عذاب او برای شما کاری کنم. ای فرزندان عبدالمطلب، من نمی توانم در مقابل عذاب الله تعالی برای شما کاری کنم. ای عباس بن عبدالمطلب، من نمی توانم در مقابل عذاب الله برای تو کاری کنم. ای صفیة عمه رسول الله، من نمی توانم در مقابل عذاب الله برای تو کاری کنم ای فاطمه دختر رسول الله از مال من هر چه می خواهی طلب کن. اما من نمی توانم در مقابل عذاب الله برای تو کاری کنم».

پست: 29  |  موضوع مرتبط: عقیده

ایمان به فرشتگان و تأثیر آن در زندگى  امت اسلام

نوشته^ء: دكتر صالح بن فوزان الفوزان

عضو هیئت كبار علماء و عضو كمیسیون فتوى  در عربستان سعودى

ترجمه^ء  أبی عبدالله: إسحاق بن عبدالله بن محمد دبیرى

• مقدمهء مترجم

• مقدمهء نویسنده

• ایمان به فرشتگان یعنی چه؟

• فرشتگان از چه چیزی آفریده شده اند؟

• صفات فرشتگان

• كارهائیكه فرشتگان به آن مكلّفند

• بعضی از اعمال و كردار فرشتگان

• تعداد حمل كنندگان عرش

• الروح چند معنی دارد

• صفات جبریل 

• هر انسان دو فرشته با اوست

• فرشتگان نیّت و قصد انسان را مى نویسند

• منزلت و مكانت نماز صبح و نماز عصر در بین نمازهای دیگر

• دعوتی به سوی كسانى كه در كار و تكالیف شرعی كوتاهی و سستی مى كنند

• وجوب ایمان به فرشتگان و به آنچه انجام مى دهند

• اختلافاتی كه بین عمل فرشتگان و عمل شیاطین وجود دارد

• جاهائی كه فرشتگان به آنجا مى روند

• جاهائی كه شیاطین به آنجا مى روند

• نشانه و تأثیر ایمان به فرشتگان در زندگی انسان

• هیچ چیز از خدا پنهان نخواهد بود

• به خاطر دوست داشتن فرشتگان آنان را یاد آوری مى كنیم

مقدمه مترجم

جهان فرشتگان غیر از جهان انس و جن مى باشد، جهان پاكی و خوشی و صفا است، و آنها مخلوقاتی با تقوی هستند، خدا را به حق عبادت مى كنند، و آنچه به آنها امر شود انجام مى دهند و به هیچ وجه مصعیت خدا را نمى كنند.

ایمان به فرشتگان یكی از اصول ایمان به خداست، و ایمان بنده كامل نمى شود مگر با ایمان آوردن به فرشتگان خدا، بارى تعالی مى فرماید: )آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ(285)(. [البقره].

[رسول(خدا) به آنچه از(سوی) پروردگارش بر او فرو فرستاده شده، ایمان آورده است و مؤمنان(هم)، هریك به خداوند و فرشتگانش و كتابهایش و فرستادگانش ایمان آوردند].

ایمان داشتن به فرشتگان مترتب بر چند چیز خواهد بود: تصدیق كردن بوجود آنها، مقام و منزلت آنها، اینكه آنها مانند انس و جن از بندگان و مخلوقات خدایند، اینكه هیچ عملی نمى توانند انجام دهند مگر بفرمان خدا، به هیچ وجه بخدا شرك نمى آورند، عرش با عظمت خدا را حمل مى كنند، بزرگترین و عظیمترین سربازان خدایند، وغیر از اینها.

و ما این كتاب مهم كه از جهان فرشتگان سخن مى گوید ترجمه كردیم تا از زندگى  پربار آنها با خبر شده برایمان سرمشقی در پیروی از اسلام پاك از هر شائبه شود.

فهرست

مقدمه^ء نویسنده

الحمد لله رب العالمین وصلى  الله وسلم على  نبینا محمد وعلى  آله وصحبه أجمعین    أما بعد:

در حقیقت ایمان مسئله ای بسیار بزرگ است، زیرا اسـاس و بنیانی است كه سعادت دنیا و آخرت بر آن بنیاد نهاده شده است و از بزرگترین مراتب دین است.

هنگامیكه جبریل   در حضور صحابه نزد حضرت رسول اكرم (ص) آمد و در مورد اسلام و ایمان و احسان پرسید، گفت ای محمد! در مورد اسلام به من بگو، رسول اكرم (ص) فرمود: ((الإسلام أن تشهد أن لا إله إلاَّ الله وأنَّ محمداً رسول الله، وتقیم الصلاة، وتؤتی الزكاة، وتصوم رمضان، وتحج البیت إن استطعت إلیه سبیلاً)). [ابن خزیمه ودارقطنى ].

اسلام عبارتست از: گواهی دهی و یقین نمائی كه معبودی بحق جز خدای یكتا نیست، و محمد فرستاده خداست، و نماز را بر پا داری، و زكات بدهی، و ماه مبارك رمضان را روزه بگیری، و به حج خانه^ء خدا بروی اگر توانائی راه آنرا از قبیل توشه و سواری و غیره داری.

پس آنحضرت (ص) اسلام را به انجام اركان پنجگانه فوق تفسیر نمود، جبریل در جـواب گفت: راست گفتی. پس: در مورد ایمان به من بگو. حضرت رسول (ص) فرمود: ایمان عبارت است از این كه: به یگانگی خداوند ـ در ذات و صفات و أفعالش ـ و به فرشتگان، و كتابهای خدا ـ كه بر پیامبران نازل شده است ـ و پیغمبران خدا ـ كه برای راهنمائی بشر آنان را فرستاده است ـ و روز قیامت ـ و آنچه مشتمل است بر آن از جزای اعمال و زندگی پس از مرگ و حساب و بهشت و دوزخ ـ و سرنوشت یعنی تقدیر به خیر و شر همگی اینها ایمان بیاوری. پس آنحضرت (ص) ایمان را به تصدیق به اركان ششگانه بالا تفسیر نمود، جبریل گفت: در مورد احسان به من بگو. آن حضرت فرمودند: نكوكاری عبارت است از این كه: طوری خدا را عبادت و بندگی كنی كه گویا خدا را مى بینی، و اگر تو خـدا را نمى بینی این یقین را داشته باش كه خدا تو را مى بیند.

آنحضرت (ص) بیان كرد كه نكوكاری فقط یك ركن دارد و آن اینكه خدا را بگونه ای عبادت كنی كه او را مى بینی، و اگر تو او را نمى بینی او تو را مى بیند.

پس اینها مراتب سه گانه دین است: اسلام، ایمان، و نیكوكاری، هر مرتبه ای از مراتب آن ركنی دارد، و ركن هر چیز ستون آن چیز است كه بر آن ایستاده و پا برجاست، و ركن خانه ستونی است كه خانه بر آن بنا شده است.

پس ایمان بر شش ركن و ستون استوار است، كه اگر یكی از اركان آن سقوط كند انسان مؤمن نخواهد بود زیرا یكی از اركان و ستونهای آنرا از دست داده است.

پس ایمان فقط بر اركانش استوار است، چنانكه ساختمان بجز بر اركان و ستونهای خودش ثابت و استوار نخواهد شد.

و این اركان ششگانه در قرآن ذكر شده است، گاهی اركان ششگانه یكجا در قرآن ذكر شده است، و گاهی بعضی از آنها فقط ذكر شده است، چنانكه بارى تعالی مى فرماید: )وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِكَةِ وَالْكِتَابِ(177)( . [البقره].

[بلكه نیكوكار كسی است كه به خدا و روز قیامت و فرشتگان و كتاب و پیامبران ایمان آورد].

در این آیه خدا پنج ركن از اركان ایمان را ذكر نموده است.

و همچنین خداونـد مى فرماید: )آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ(285) (. [البقره].

[رسول(خدا) به آنچه از(سوی) پروردگارش بر او فرو فرستاده شده، ایمان آورده است و مؤمنان(هم). هر یك به خداوند و فرشتگانش و كتابهایش و فرستادگانش ایمان آورده اند (وگفتند:) میان هیچ یك از فرستادگانش فرق نمى گذاریم].

در آیه كریمه گذشته چهار ركن از اركان ایمان ذكر شده است.

و گاهی بارى تعالی دو ركن آن را بیان مى رماید و آنهم: ایمان به خدا و روز رستاخیز، چنانكه مى فرماید: )إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَالَّذِینَ هَادُواْ وَالنَّصَارَى  وَالصَّابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ(62)(. [البقره].

[به راستی كسانی از مؤمنان و یهودیان و ترسایان و صابئین كه به خدا و روز قیامت ایمان آوردند].

اما ایمان به سرنوشت و تقدیر را خداوند در دو آیه ذكر نموده است: )إِنَّا كُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ(49)(. [القمر].        [ما هر چیز را كه آفریدیم به قدر و اندازه و از روی تقدیر بود].

و )خَلَقَ كُلَّ شَیْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیرًا(2)(. [الفرقان].

[همه چیز را آفریده است، آنگاه چنانكه مى باید آنها را به اندازه مقرر كرده است].

فهرست

ایمان به فرشتگان یعنی چه؟

مطلب مورد بحث ما در اینجا ایمان به فرشتگان است كه یكی از اركان ششگانه ایمان مى باشد و معنی آن: تصدیق به وجود آنها و تصدیق به اعمال و كردار آنهاست كه در دنیا و آخرت انجام مى دهند. و فرشتگان خلقی از مخلوقات خدایند، خداوند آنانرا برای عبادت خودش و انجام دستورهایش در دنیای هستی آفریده است، آنان را برای إجرای دستورات خود مى فرستد، و آنان مخلوقاتی از عالم غیب هستند كه ما آنها را با چشم مشاهده نمى كنیم، لیكن به آنها ایمان قطعی داریم كه هیچ شك و تردیدی در آن راه ندارد، زیرا خداوند و رسول الله (ص) از آنها بطور قطعی خبر داده اند تا ما بطور یقین به آنها ایمان آوریم.

فهرست

فرشتگان از چه چیزی آفریده شده اند

فرشتگان از نور آفریده شده اند چنانكه در حدیث آمده كه خـداوند سبحانه فرشتگان را از نور و ابلیس را از آتش و بنى آدم را از گِل آفریده است.

فهرست

صفات فرشتگان

فرشتگان خلقی از مخلوقات خدا از عالم غیب هستند و هیچ كس غیر از خدا تعداد و چگونگی آنانرا نمى داند.

بعضی از صفات فرشتگان عبارتند از:

أولاً: آنها بزرگترین و عظیمترین سربازان خدایند.

)وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ(4)(. [الفتح].

[سپاههای آسمانها و زمین از آن خداوند است].

و هنگامیكه خداوند صحبت از نگهبانان جهنم مى كند مى فرماید: )عَلَیْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ(30)(. [المدثر].

[بر آن نوزده (نگهبان) گمارده شده اند].

و مى فرماید: )وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلاَّ مَلائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلاّ فِتْنَةً لِّلَّذِینَ كَفَرُوا(31)(. [المدثر].

[و جز فرشتگان را موكّلانِ آتش(دوزخ) نساخته ایم. و شمارِ آنان را برای كافران جز آزمون قرار نداده ایم].

و اصحاب جهنم: نگهبانان آتش هستند، یعنی در جهنم نوزده فرشته بر آتش پاسبانی مى دهند، و آنرا روشن كرده امور آن را بدست دارند.

یكی از كفار وقتی تعداد نگهبانان آتش را شنید ـ بخیال او كه تعدادشان كم است ـ گفت: من بر آنها چنین و چنان مى كنم، یعنی وقتی داخل جهنم شدم با آنها جنگ كرده بر آنان غلبه مى كنم و از آتش بیرون مى آیم، آنهم از باب مسخره و استهزاء این سخنان را گفت. بارى تعالی در جواب وی فرمود: )وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلاَّ مَلاَئِكَةً(31)(. [المدثر].

[وجز فرشتگان را موكّلانِ آتش(دوزخ) نساخته ایم].

یعنی آنها از بشر نیستند بلكه فرشته اند.

اگر این شخص با خود مى گوید كه من قدرتمند و شجاع هستم و جلوی چندین نفر از بشر مقاومت مى كنم، نمى تواند مقابل یكی از فرشتگان بایستد.

بارى تعالی مى فرماید: )وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلاَّ مَلاَئِكَةً(31)(. [المدثر].

[ما پاسبانان جهنم را قرار ندادیم مگر فرشتگان].

یعنی آنان را از جن و إنس قرار نداده است.

و مى فرماید: )وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلاَّ مَلاَئِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلَّذِینَ كَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَیَزْدَادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمَانًا وَلا یَرْتَابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْكِتَابَ(31)(. [المدثر].

[و جز فرشتگان را موكّلانِ آتشِ(دوزخ) نساخته ایم. و شمارِ آنان را برای كافران جز آزمون قرار نداده ایم. تا اهل كتاب یقین حاصل كنند. و تا مؤمنان مؤمن تر شوند، و تا اهل كتاب و مؤمنان شك نكنند].

و مى فرماید: )وَلِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ( یعنی كفار )مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلاً(31)(. [المدثر].

[و بى مار دلان و كافران نگویند: خداوند به ایم مثل چه خواسته است؟].

پس آنان تهمت زده و تعداد فرشتگان را كم مى دانند و مى گویند: چگونه این آتش بزرگ كه در آن تمامی مخلوقات خداست فقط نوزده فرشته بر آن پاسبانی مى دهد؟

بارى تعالی در جواب مى فرماید: )وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلَّذِینَ كَفَرُوا(31)(. [المدثر].

[و شمارِ آنان را برای كافران جز آزمون قرار نداده ایم].

پس هیچ كس بزرگی فرشتـگان و آنچه در زمین و آسمان از نگهبانان و پاسبانان است، غیر از خدا كسی دیگر نمى داند نه كفار و نه غیر از كفار.

دوم: خلقت فرشتگان خلقتی عظیم و بزرگ است چنانكه خداوند مى فرماید: )الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ جَاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً أُولِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَى  وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ(1)(. [فاطر].

[ستایش خدای راست، پدید آورنده آسمانها و زمین، (كسى كه) فرشتگان را پیام آورانِ دارای بالهای دوگانه و سه گانه و چهارگانه گرداند].

یعنی بعضی از فرشتگان دو بال دارد، و بعضی دیـگر سه و یا چهار بال دارد، و بعضی از آنها بالهای بیشتری دارند.

چنانكه رسـول الله (ص) جبریل را دید كه ششصد بال داشت و هر بال آن افق را پوشانیده بود.

این یك فرشته از فرشتگان است كه خداوند آنرا قوی قدرتمند توصیف نموده، چنانكه مى فرماید: )عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوَى (5)(. [النجم].

[او را (فرشته) بس توانمند آموزش داده است].

و مى فرماید: )ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى (6)(. [النجم].

[(فرشته ای) نیرومند. آنگاه (فرارویش) راست و درست ایستاد]، یعنی قوی و خوش اندام مى باشد.

سوم: فرشتگان به إجازه خداوند قدرتمند هستند و دلیل بر توانائی و قدرتمندی آنان این است كه اگر خداوند به یكی از آنان فرمان دهد در جهان فریاد مى كشد و تمامی خلق هلاك مى شوند، چنانكه بر قوم ثمود چنین آمد و بوسیله^ء فریاد فرشته همه هلاك شدند. جبریل فریادی بر آنان زد چنانكه بارى تعالی مى فرماید: )إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ(31)(. [القمر].

[بى گمان ما بانگ مرگباری بر آنان فرستادیم، در نتیجه مانند خاشاكی شدند كه از سایه بانْ ساز بازماند].

پس قلبهاى شان از درونشان كنده شد و مردند و خاشاكی بیش از آنها باقی نماند.

عادت بادیه^ء نشینان عرب این بود كه اگر به جائی كوچ مى كردند در آنجا هیزم جمع كرده و از آن آغل (حصاری) برای گوسفندان و حیوانات خود درست مى كردند تا از حیوانات دیگر محفوظ بمانند، و این هیزم خشك شده و تبدیل به خس و خاشاك مى شد.

پس قوم ثمود با وجود قدرت و توانائی و نیروی زیادی كه از آن برخوردار بودند بر أثر شنیدن آواز هولناك یكی از فرشتگان مانند این هیزم های خشك به خس و خاشاك تبدیل شدند.

و این جبریل   بود كه خداوند به او فرمان داد تا قریه های قوم لوط كه هفت دهكده بـود و در آن بشر و ساختمانها و توشه و حیـوانات خیلی زیادی وجود داشت آنان را بر طرف بال خود حمل نماید و بالا برد تا اینكه فرشتگانی كه در آسمان بودند صدای سگها و أذان خروس های آنان را شنیدند، سپس آنان را از آنجا وارونه كرده به زمین انداخت، و این نمونه ای از قدرت و قوت فرشتگان علیهم السلام مى باشد.

إسرافیل   مأمور به دمیدن در صور است و آنهم^([1]) شاخ و شیپوری است كه ارواح بنى آدم از اول تا آخر آنها در آن جمع شده است سپس إسرافیل   یكبار در آن مى دمد و تمامی ارواح بنى آدم از آن شیپور پرواز كرده به اجساد و بدن آنها داخل مى شود و این دمیدن بعثت یعنی برخاستن مى باشد و قبل از این دمیدن، دمیدن بى هوشی است، و با این دمیدن هر چه در دنیا بین زمین و آسمان است از بین مى رود، و مى میرد بجز آنچه خدا بخواهد.

خداوند مى فرماید: )وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَمَن فِی الأَرْضِ إِلاَّ مَن شَاء اللَّهُ(68)(. [الزمر].

[و در (صور) دمیده شود، آنگاه آسمانیان و زمینیان (همگی) بمیرند. مگر كسى كه خداوند خواسته است].

سپس بار دیگر در آن شیپور دمیده شد و آن دمیدن زنده شدن است: )فَإِذَا هُم قِیَامٌ یَنظُرُونَ(68)(. [الزمر].

[آنگاه است كه آنان ایستادگانی خواهند بود كه مى نگرند].

این یكی از فرشتگان خداوند است، و این یكی از كارهای اوست كه خداوند به او فرمان مى دهد.

پس فرشتگان مخلوق بزرگی از مخلوقات خدایند، و آنان را برای عبادت خود و انجام دستورات خود آفریده است.

خداوند مى فرماید: )بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ(26)لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ(27)یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلاَ یَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضَى  وَهُم مِّنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ(28)(. [الأنبیاء].

[بلكه (آن فرشتگان) بندگان گرامى اند. در هیچ سخنی بر او پیشی نمى گیرند، و آنان به فرمان او كار مى كنند. آینده و گذشته آنان را مى داند و شفاعت نمى كنند مگر برای كسى كه (خداوند) بپسندد و آنان از بیم او در هراسند].

و این توصیفی برای فرشتگان است.

فهرست

كارهائیكه فرشتگان به آن مكلّفند

فرشتگان كارهائی دارند و هر یك از آنها مكلّف به عمل معینی هستند و هیچ تأخیری در انجام آن كار را نمى كنند، بلكه فوراً آنرا انجام داده و خداوند را نافرمانی نمى كنند.

خداوند مى فرماید: )عَلَیْهَا مَلاَئِكَةٌ غِلاَظٌ شِدَادٌ لاَ یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ(6)(. [التحریم].

[بر آنان فرشتگان درشتخو و سخت رو (گمارده اند) كه خداوند را در آنچه به آنان فرمان دهد، نافرمانی نكنند. و آنچه را كه فرمان مى یابند، انجام مى دهند].

فهرست

بعضی از اعمال و كردار فرشتگان

أولاً: فرشتگانی هستند كه مأمور جهنمند و نام آنان نگهبان است، و موكل به آتش و تعذیب جهنمیان مى باشند.

دوم: فرشتگانی هستند كه مأمور به حمل عرش خداوند سبحانه و تعالی مى باشند، چنانكه خداوند مى فرماید: )الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیُؤْمِنُونَ بِهِ وَیَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَیْءٍ رَّحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا(7)(. [غافر].

[كسانى كه عرش را حمل مى كنند و آنان كه پیرامون آن (عرش) هستند با ستایش پروردگارشان تسبیح مى گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان آمرزش مى خـواهنـد(مى گویند:) پروردگارا، بخشایش و دانش تـو همه چیـز را فراگرفته است. پس آنان را كه توبه كرده اند، بیامرز].

و همچنین مى فـرماید: )وَیَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمَانِیَةٌ(17)(. [الحاقة].

[و آن روز هشت (تن از فرشتگان) عرشِ پروردگارا را بر فرازشان بر مى دارند].

فهرست

تعداد حمل كنندگان عرش

حمل كنندگان عرش چهار فرشته اند و روز قیامت تعداد آنان زیاد شده به هشت فرشته مى رسند.

و عرش خداوند از بزرگترین مخلوقات خداست كه روز قیامت هشت فرشته آنرا حمل مى كنند.

و این بر قدرت و توانائی فرشتگان دلالت دارد، زیرا آنان این عرش بزرگ را كه از بزرگترین مخلوقات خدا است بر دوش خود حمل مى كنند.

سوم: و تعدادی از فرشتگان مأمور وحی هستند چنانكه خداوند مى فرماید: )یُنَزِّلُ الْمَلآئِكَةَ بِالْرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى  مَن یَشَاء مِنْ عِبَادِهِ أَنْ أَنذِرُواْ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَاْ فَاتَّقُونِ(2)(