توسعه تعلم احادیث پیامبر(ص) توسط عمر بن خطاب

متاسفانه در میان شیعیان چنین آمده است که خلیفه دوم مانع گسترش احادیث پیامبر(ص) می شدند و تنبیهات سختی را برای راویان احادیث در نظر می گرفتند و از منابع اهل سنت در این زمینه استفاده می کنند.

بنده سعی کردم در مقاله زیر رفع چنین شبهه ای را انجام دهم و در واقع اثبات کنم که چنین نبوده و عمر فاروق دستور گسترش احادیث را به هیئت ها می دادند و البته طبق قوانین و ضوابطی که می شود از آن به عنوان علم حدیث نام برد و در واقع قدم موثری را در زمینه جلوگیری از جعل حدیث برداشتند که متاسفانه این تلاش چشمگیر نادیده گرفته شده است.


با توجه به اینکه خداوند متعال صریحا پیامبر را مبین و توضیح دهنده آیه های قرآن معرفی کرده بود و پیروی از پیامبر را یک امر واجب و الزامی قرار داده بود، بنابراین آگاهی عموم مسلمانان از احادیث و سنت رسول الله با وسایل اطمینان بخش و غیر مشکوک، یک مر کاملا ضروری بنظر می رسید و فاروق بموازات تلاشها و تعمیم سواد آموزی و تعلم قرآن و آموختن قوانین درست خواندن آیه ها و حفظ کردن همه قرآن کوششهایی بی وقفه خود را نیز در جهت تعمیمی تعلم احادیث و در جهت کسب وسایل اطمینان بخش روایت آنها به طرق زیر بکار انداخت:

1.در عصر فاروق که اکثریت اصحاب مهاجر و انصار در مرکز سکونت داشتند انجمن بسیار بزرگ محدثین در مدینه تشکیل یافته بود و به دستور فاروق هیاتهایی از راویان احادیث بریاست یک نفر متخصص از مرکز برای تعمیم تعلم احادیث به همه استانهای جهان اسلام اعزام می گردید و از جمله هیئتی به این منظور و به ریاست عبدالله ابن مسعود به کوفه و هیئتی شامل معقل بن یسار و عبدالله من مفغل و عمران بن حصین به بصره و هیئتی به ریاست عباده بن صامت و ابوالدرداء به شهرهای شام اعزام گردید.همچنین به مقامات نظامی و انتظامی دستور داده شده بود که در عین آماده کردن زمینه این کار، از حکم احادیثی که این هیئتها اعزامی روایت می کنند،سرپیچی نمایند. (الفاروق،شبلی نعمانی،ج2،ص279 نقل از شاه ولی الله محدث)

2.با توجه به کاربرد احادیث در تشریع احکام یک دین جاودانه، فاروق با همکاری و معاونت انجمن محدثین و بزرگان اصحاب مهاجر و انصار، برای قبول روایت یک حدیث شرایطی را مقرر نمود که تحقق آنها صحت روایت احادیث را اطمینان بخش می نمود و این شرایط عبارت بود از:

الف:حدیث نباید با صریح آیه ای در تضاد باشد و با توجه به همین شرط وقتی فاطمه بنت قیس، زن صحابیه، روایت کرد: "شوهرم مرا طلاق باینه داده بود و در مورد استحقاق نفقه از پیامبر اکرم سوال کردم فرمود: مستحق نفقه نیستی" فاروق این حدیث را بعلت مخالفت صریح با آیه "اسکنوهن من حیث سکنتم" قبول نکرد و گفت "ما نمی توانیم به سخن زنی که شاید مطلب را فراموش کرده باشد از صراحت کتاب خدا صرف نظر کنیم" (صحیح مسلم هامش ارشاد ساری،ج6،ص297 و شروح نووی بر مسلم همان جلد،ص287)

ب: حدیث واحد، تنها زمانی روایت آن قابل قبول است که یک نفر دیگر نیز آنرا روایت کرده باشد و طبق همین شرط وقتی ابو موسی حدیث استئذان را نقل کرد: "اذا استئاذن احدکم ثلاثا فلم یوذن فلیرجع" فاروق به او گفت: "اگر شخص دیگری پیدا نشود که این مطلب را از پیامبر شنیده باشد ترا مجازات می کنیم" و هنگامی که ابوموسی در مجلس انصار جوانی را بنام ابوسعید آورد که این حدیث را از پیامبر(ص) شنیده بود فاروق آنرا قبول کرد.(صحیح بخاری،در شرح ارشاد ساری،ج9،ص142)

و وقتی ابی بن کعب به فاروق گفت: "تو اصحاب پیامبر را اذیت می دهی" فاروق در پاسخ گفت: "وقتی این روایت را شنیدم لازم دانستم از راه خواستن شاهد صحت این روایت این حدیث را مستند نمایم" (صحیح مسلم هامش ارشاد ساری،ج8،ص457)

همچنین در مورد احکام سقط جنین که آثار حیات در او مشاهده شده باشد فاروق با اصحاب به مشورت نشست و وقتی مغیره حدیثی را در همین مورد روایت کرد فاروق گفت: "باید بر صحت روایت خود شاهدی را بیاوری" و هنگامی که محمد بن مسلمه روایت این حدیث را تائید کرد فاروق آنرا قبول نمود. (فقه السنه،ج1،ص529)

این مرتبه به ابی بن کعب و نه صحابیهای دیگر این شاهد خواستن فاروق را بر ایذای اصحاب حمل نکردند و کسی بر او اعتراض نکرد، زیرا فاروق منظور خود را توضیح داده بود که برای صحت روایت یک حدیث حداقل دو شاهد باید وجود داشته باشد و منطق قضاوت اسلامی برای پذیرش این شرط در روایت احادیث کاملا آماده بود زیرا در جاییکه به نص صریح قرآن برای اثبات صحت یک سند مالی بعد از نوشتن نیز دو شاهد بخاطر جلوگیری از خطر فراموشکاری لازم باشد چطور برای صحت روایت یک حدیث که سند هزارها سند و سبب تشریع حکم کلی در یک دین جودانه می باشد به دو شاهد نیاز نداریم؟!

ج:راوی یک حدیث می بایستی عین عبارت پیامبر(ص) را بدون تغییر کلمات و تقدیم و تاخیر آنها و بدون کسر و اضافه کلمات بیاد داشته باشد و آنرا عینا روایت کند.و فاروق قبل از همه اصحاب خود را به این شرط مقید کرد و بلاذری در انساب الاشراف به یک سند متصل که ابوحنیفه و محمد بن سعد و عبدالحمید نی جزیی حلقات این سند هستند، نقل می کند که : "کسی مطلبی را از فاروق سوال کرد و فاروق او را پاسخ داد و گفت: "لولا ان اکره ان ازید فی الحدیث او انقص لحدثتکم" و مقید شدن فاروق به شرط نامبرده موجب گردید که با اینکه هفده سال تمام در سفر و حضر در خدمت پیامبر بود و بمناسبت اینکه دخترش (حفصه) حرم رسول الله بود غالبا در منزل شخصی بخدمت پیامبر(ص) می رسید باز احادیثی را که فاروق از پیامبر(ص) روایت کرده است از 537 حدیث تجاوز نکرده است.
(الفاروق،شبلی نعمانی،ج2،ص 287 به نقل از انساب الاشرف بلاذری و ص 291)

د:راوی یک حدیث می بایستی علاوه بر نهایت تقوی و عدالت اهل حافظه و درک و فهم و توجه کافی باشد و بتواند توضیح دهد که این حدیث را در چه شرایطی و در چه زمانی و در چه مکانی از پیامبر شنیده است و در زمان شنیدن این حدیث خود راوی در چه شرایط سنی بوده و در آن وقت مسلمان شده بود یا نه اضافه بر موضوع رد و قبول روایتها موضوع نسخ و تخصیص و تقبید برخی از احادیث با برخی دیگر در جریان تشریع احکام یک دین جاودانه بخوبی حل گردد.(ازاله الخلفا،ج2،ص6 و الفاروق،شبلی نعمانی،ج2،ص280و283و291)

فاروق با تقریر این 4 اصل اساس علم الحدیث درایتی را پی ریزی نمود که در قرن های بعدی هزارها کتاب در این علم تالیف و مهمترین معیار تشخیص احادیث صحیح از روایت های ساختگی از قوانین مفصل این علم در دسترس مسلمانان قرار گرفت و تقریر این چهار اصل در آن عصر بزرگترین خدمت به دین اسلام محسوب می شد و احادیثی که در عصر فاروق و مطابق با این 4 اصل روایت گردیدند به حدی جای اطمینان مسلمانان بودند و از اصالت برخوردار بودند که عثمان ذی النورین در عصر خود به مسلمانان گفت: "جایز نیست کسی حدیثی را روایت کند که در زمان عمر و ابوبکر روایت نشده باشد" (مسند امام احمد،ج1،ص363 و السنه قبل التدوین،ص97 و طبقات ابن سعد،ج2،ٌ100 و قبول الاخبار،ص29)

                                             فهرست مقاله ها