طهارت

تعریف طهارت
طهارت در لغت به معنی نظافت و پاکیزگی است ٬ میگوئی : طَهَّرْتُ الثَّوبَ یعنی آن را نظافت و پاکیزه کردم و در اصطلاح شرع و فقه به معنی رفع حدث (1) و ازاله نجس و ناپاکی است.

مُطهّر و پاک کننده از نظر شرع اسلام چهار چیزند: آب ٬ خاک ٬ دباغت و سرکه شدن ٬ که آب برای طهارت و پاکی ازحدث و نداشتن وضو و رفع جنابت و آلودگی است و خاک برای تیمم و آلودگی سگ و خوک است و دباغت برای پاکی و زدودگی پوست مردار و سرکه شدن برای پاکسازی می و شراب است.
............................................................................
1.حدث : یعنی داشتن حالتی که مانع نماز خواندن و چیزهائی می شود که بعداً مطرح خواهد شد و با خروج چیزی و بادی از پیش و پس و جنابت و چیزهائی که در نواقض وضو مطرح میشود حادث میگردد.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

آبهائی که تطهیر و پاکسازی با آنها جایز است
آبهائی که برای طهارت و پاکیزگی به کار می روند و پاکسازی بدانها جایز است هفت نوع هستند:

1. آب آسمان: چون خداوند میفرماید:

"وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّماٰءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ" سوره انفال:11
" خداوند از آسمان آبی برای شما فرو فرستاد تا با آن شما را پاک سازد "

2. آب دریا: چون پیامبر (ص) وقتی که درباره آب دریا از وی سؤال شد گفت:

" هُوَ ٱلطَّهُورُ مٰاؤُهُ اَلْحِلُّ مَیْتَتُهُ " رواه الشیخان والترمذیِ و ابن حبان
" آب دریا پاک و پاک کننده و مردار آن حلال است "
شیخین وترمذی و ابن حبان آن را روایت کرده اند.

3. آب چاه: چون در حدیث سهل آمده است: گفتند ای رسول الله آیا شما به آب چاه " بضاعه" وضو میگیری در حالیکه آبِ استعمال شده مردم و زنان قاعده و کسانی که جنابت دارند در آن است؟! پیامبر (ص) گفت:

"اَلْمٰاءُ طَهُورٌ لاٰیُنَجِّسُهُ شَیِْء" أخرجه الترمذیِ و احمد و صحّحه
." آب پاکیزه و پاککننده است چیزی آن را آلوده نمیکند "

ترمذی و احمد آن را تخریج کرده و احمد به صحّت آن رأی داده است.


4و5و6و7. آب رودخانه و چشمه و همچنین آب برف و تگرگ ٬ چون به روایت از ابوهریره آمده است: هر وقت پیامبر(ص) در نماز تکبیرةالاحرام را میگفت پیش از قرائت فاتحه اندکی سکوت میکرد. گفتم : ای رسول الله در مدت سکوت بین تکبیر و قرائت فاتحه چه میگوئی؟ گفت:

"أَقُولُ اَللّٰهُمَّ بٰاعِدْبَیْنِی وَ بَیْنَ خَطٰایٰایَِ کَمٰا بٰاعَدْتَ بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ. اْللّٰهُمَّ نَقِّنِی مِنْ »
خَطٰایٰایَ کَمٰا یُنَقَّی الثَّوْبُ الْأَبْیَضُ مِنَ الدَّنَسِ اَللّٰهُمَّ ٱغْسِلْنِی مِنْ خَطٰایٰایَِ بِٱلْمٰاءِ وَالثَّلْجِ وَالْبَرَدِ"
رواه الشیخان

" می گویم خداوندا به اندازه فاصله بین مشرق و مغرب مرا از گناهانم دور ساز ٬خداوندا آن چنان که لباس سفید از چرک و آلودگی شسته و پاکیزه میشود ٬ مرا از گناهانم پاکیزه گردان . خداوندا مرا از گناهانم بشوی با آب برف و باران و تگرگ "شیخین آن را روایت کرده اند.



----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


اقسام آبها
آبها به پنج قسم تقسیم میشوند:

1. آب مطلق: آبی است که ذاتاً پاک است و پاک کننده نیز میباشد و برطرف کننده حدث و زداینده آلودگی و نجاست است و استعمال آن مکروه و ناپسند نیست و آن را به آن جهت مطلق نامیده اند چون هرگاه به طور مطلق و بدون قید آب گفته شود مراد آب خالص است.

2. آب آفتاب زده: پاک و پاک کننده چیزهای دیگر است و برطرف کننده حدث و زداینده نجاست و آلودگی است ٬ لیکن استعمال و به کار بردن آن ناپسند است چون طبق روایت شافعی از عمر بن خطاب استعمال این نوع آب احتمال پدید آوردن یک نوع بیماری پوستی موسوم به نام "برص" دارد. دار قطنی آن را با اسناد صحیح از وی روایت کرده و به دو شرط استعمال آن را ناپسند دانسته است :

الف این آب در ظروف ساخته شده از مس و آهن و سرب آفتاب زده شده باشد چون هرگاه حرارت آفتاب در این نوع فلزات تأثیر بگذارد از آنها بوی بدی پدید میآید و چربشی بر روی آب قرار میگیرد که احتمال تولید پیسی از آن می رود.

ب این آفتابزدگی در مناطق حارّه و گرمای شدید صورت گیرد.

3. آب مستعمل : آبی که برای رفع حدث یا شستن نجاست به کار رفته و تغییر نکرده و وزن آن زیاد نشده باشد. چون پیامبر (ص) گفت : "خداوند آب را پاک و پاک کننده آفرید هیچ چیزی آن را آلوده نمیکند مگر چیزی که مزه یا بوی آن را تغییر دهد"

و در روایت ابن ماجه آمده است:"مگر چیزی که رنگ آن را تغییر دهد و دگرگون کند"

این آب پاک است اما در اینکه پاک کننده نیز میباشد ٬ اختلاف وجود دارد. مذهب شافعی بر آنست که این نوع آب پاک کننده نیست چون یاران پیامبر رضی الله عنهم با این که بسیار به دین اعتنا کرده و اهمیت داده اند آن را جمع نمیکردند تا به وسیله آن وضو بگیرند و اگر این کار روا بود حتماً آنرا انجام میدادند.

برخی از علما گفته اند: حقیقت اینست که تنها استعمال و به کار بردن ٬ آب را از پاک کنندگی خارج نمیسازد مگر این که در اثر این استعمال بو ٬ رنگ یا مزه آن تغییر یافته باشد. و دیده شده است که یاران پیامبر (ص) نزدیک بود با هم به نزاع و جنگ برخیزند بر سر آبی که از وضوی پیامبر (ص) میچکید. گاه آن را میگرفتند و به آن تبرک میجستند و این تبرک را با شستن برخی از اندامهای وضو با آن آب انجام می دادند و گاهی به غیر آن .بنابراین آب مستعمل و به کار رفته هم پاک و هم پاک کننده است برابر عمل به اصل که
طهارت است و برابر دلایل بر این که آب پاک و پاک کننده است...

4. آبی که چیزهای پاک با آن مخلوط شده و تغییر کرده باشد: این نوع آب خود پاک است و اگر تغییر آن به گونهای باشد که مانع اطلاق اسم آب بر آن گردد و از چیزی که با آن مخلوط شده نیز بی نیاز باشد پاک کننده نیست...

ولی اگر تغییر یا مخلوط شدن با چیزی باشد که آب از آن بی نیاز نیست مانند گِل و لای و خزه و واجبی و زرنیخ و امثال آنها که در سرچشمه آب و یا محل مرور آن قرار گرفته و با آن مخلوط میشود و همچنین آبی که به سبب راکد شدن تغییر کرده باشد در موقع عسر و حرج و به دلیل ماندن اسم آب بر آن پاک و پاک کننده است. مقصود از تغییر کردن ٬ دگرگونی حسّی یا معنوی است ٬ مانند تغییر به سبب چیزی که در صفات موافق آب باشد مثل گُلابی که بوی آن تمام شده باشد و ما آن را آب بودار فرض میکنیم.

اگر آب با نمک تغییر یافته باشد چنانکه نمک معدنی باشد از آن سلب طهوریت و پاک کنندگی میکند و اگر نمک معدنی نباشد چون اصل آن آب است از آن سلب پاک کنندگی نمیکند و همچنان پاک کننده است.

5.آبی که نجاست و آلودگی در آن حلّ شده است ٬ که به دو قسم تقسیم میگردد: آب اندک و آب فراوان.

آب اندک با تماس و برخورد با نجاست نجس و آلوده می گردد خواه تغییر کرده یا تغییر نکرده باشد به دلیل مفهوم سخن پیامبر (ص)" إِذٰا بَلَغَ الْمٰاءُ قُلَّتَیْنِ لَمْ یَحْمِلِ الْخُبْثَ"
رواه احمد و ابن حبان فی صحیحه والدار قطنیِ والبیهقیِ والحاکم.
"هرگاه آب به مقدار قلّتین (1) رسید نجس نمیشود و آلودگی را در خود نگه نمیدارد"

مفهوم این حدیث بر این دلالت دارد اگر آب کمتر از دو قلّه باشد با برخورد با نجاست و آلودگی ٬ آلوده و نجس می شود. و اما آب فراوان که دو قلّه یا بیشتر است با تماس و برخورد با نجاست و آلودگی نجس می شود مگر این که در اثر تماس با نجاست تغییر کرده باشد چون پیامبر (ص) گفت: "خداوند آب را پاک و پاک کننده آفریده است "


مقصود از دو قلّه ٬ دو قلّه مرسوم و معمول در " هجر " است ٬ چون پیامبر (ص) گفت: "هرگاه آب به مقدار دو قلّه " هجر "رسید هیچ چیزی آن را نجس وآلوده نمیکند"

امام شافعی مقدار دو قلّه هجر را به صورت تقریبی پنج مشک تخمین زده است. جماعتی از جمله رویانی و غزالی و بیضاوی این رأی را انتخاب کرده اند که آب اندک هم مانند آب فراوان مادام که تغییر نکرده باشد ٬ با تماس با نجاست نجس نمیشود و این قول و نظر از حیث دلیل قوی است چون حدیثِ (خداوند آب را پاک و پاک کننده آفرید) از نظر منطق بر مطلق آب اندک و بسیار دلالت دارد و این نوع دلالت بر دلالت مفهوم
برتری دارد.

در تغییر یافتن آب بین تغییر اندک و بسیار فرقی نیست ٬ خواه تغییر مزه یا رنگ یا بوی باشد و خواه نجاستی که با آب برخورده و تماس یافته با آن مخلوط شده یا مجاور آن باشد و خواه آب از نجاست بی نیاز باشد با نباشد چون تغییری که بوسیله نجاست حاصل شده باشد دشوار و سخت است به خلاف تغییر با چیزهای پاک که بین این حالتها فرق است . و اگر در آب فراوان چیزی افتد که نجس و در صفات با آب موافق باشد مانند ادراری که بوی آن رفته است همانگونه که قبلاً نیز به آن اشاره شد پاک و پاک کننده است.
و اما مایعات غیر از آب هرگاه با نجس و آلوده تماس یافت نجس می شود خواه اندک یا بسیار باشد و تغییریافته یا نیافته باشد و فرق بین آب و دیگر مایعات این است که حفظ مایعات دیگر از تماس با چیزهای نجس و آلوده سخت و دشوار نیست ٬ به خلاف آب که حفظ آن سخت است.

..............................................................................
(1) معادل 384 کیلوگرم و مکعبی که هر طرف آن 75 سانتی متر باشد