سود بانکی

دكتر یوسف القرضاوی

سوال: کارمندی بودم با حقوق متوسط، مبلغی از آن را در بانک پس انداز می کردم و سودی از آن می گرفتم. آیا چنین کاری صحیح است؟

جواب:

سودهایی که شخص سپرده گذار در بانگ می گیرد ربا و حرام است. ربا عبارت است از هر گونه افزایش مشروط بر اصل سرمایه. به عبارت دیگر، آنچه بدون تجارت و زحمت افزون بر اصل سرمایه به دست آید ربا می باشد.

خداوند متعال می فرماید: «یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله وذروا ما بقی من الربوا ان کنتم مؤمنین. فإن لم تفعلوا فأذنوا بحرب من الله و رسوله و ان تبتم فلکم رؤوس أموالکم لا تَظلمون و لا تُظلمون» (بقره 278-279) ای کسانی که ایمان آورده اید! از عذاب خدا پرهیز نمایید و از گرفتن باقیمانده ربا خودداری کنید اگر به راستی اهل ایمانید و اگر از این کار شنیع دست بردار نشوید باید با خدا و پیامبر او اعلان جنگ کنید و هر گاه از گرفتن ربا باز گشتید و توبه کردید تنها حق باز پس گرفتن اصل مال خودتان را دارید تا نه شما ظلم کنید و نه کسی به شما ظلم کند.

بنا بر این توبه در اینجا به این معناست که فقط اصل سرمایه برای صاحب حساب باقی بماند و اضافه بر آن به عنوان ربا تلقی می گردد؛ زیرا بهره افزوده شده بر سرمایه، نه از طریق مشارکت و نه از طریق تحمل سختی و نه از طریق مضاربه و نه از طریق تجارت بدست آمده است و این همان ربای حرام است.

اسلام، برای انسان جایز نمی داند که سرمایه اش را در جایی بگذارد و سود معینی از آن دریافت دارد؛ زیرا، اگر صاحب سرمایه واقعا شریک است باید هم در سود و در در خسارت و زیان به هر مبلغی که باشند شریک و سهیم باشند.

در میزان سود چه کم باشد و چه زیاد به همان نسبت شریک است، و اگر سودی در کار نباشد، گرفتن هر نوع مبلغی مازاد بر سرمایه  حرام است یا اگر در آن شراکت زیان دیده باشند متناسب با سرمایه خود در خسارت شریک می باشد، معنای مشارکت که مسؤولیت بردار و سختی بردار است، چنین می باشد. ولی تضمین سود معین و مشخص، خواه واقعاً سودی حاصل شده باشد، خوا سودی در کار نباشد، چه بسا ممکن است مقدار زیادی سود یعنی 80% یا 90% باشد ولی سهم او در صد اندکی که متجاوز از 5% یا 6% نباشد دریافت دارد، یا اینکه خسارت قابل توجهی در میان باشد و او در آن خسارت سهیم نگردد، در این مورد نیز معامله بر خلاف روش اسلامی است.

حال پاسخ برادری که در مورد بهره بانکی سوال کرده است که آیا آن بهره را دریافت کند یا نه؟ این است که بهره بانکها حلال نیست و دریافت آن جایز نمی باشد، و زکات مال خود را که از بهره بانکی پرداخت نموده است صحیح نمی باشد؛ زیرا، این نوع بهره حرام است و نه متعلق به او نه متعالق به خود بانک است. در این حالت چه باید کرد؟ به نظر من، حرام، به تملک کسی در نمی آید و بنا به گفته تعدادی از علما و محققین، باید آن را صدقه داد. بعضی از علمای اهل زهد و ورع گفته اند: «دریافت بهره بانکی اگر چه در راه صدقه و خیرات باشد، جایز نیست و باید شخص از آن دست بردارد و یا آن را به دریا بیندازد؛ زیرا صدقه دادن از مال نجس روا نیست».

اما به خاطر اینکه این کار نیز بر خلاف قواعد شرعی است و ما از هدر دادن مال و عدم استفاده کسی از آن نهی شده ایم  و ناگزیر کسی باید از آن مال استفاده کند و به دلیل اینکه مال، ملک خود انسان نیست، می توان آن را دریافت کند و به فقرا و حرومان بدهد یا آن رادر امور خیر و به دلیل این که هر کار دیگری که سپرده گذار بداند که آن مال در راه مصالح و منافع اسلام و مسلمانان صرف شده است، مصرف نماید. همانطور که بیان شده، آن مبلغ بهره بانکی متعلق به هیچ کس نیست؛ نه متعلق به بانک است و نه متعلق به سپرده گذار و باید در جهت مصالح عمومی مسلمانان صرف گردد.

چنین قاعده ای در مورد هر گونه مال حرامی جاری است و پرداخت زکات آن مال حرام، نفعی عاید صاحب مال نمی نماید؛ زیرا، دادن زکات، مال حرام را پاک و حلال نمی گرداند، تنها چیزی که آن را پاک می گرداند، دست کشیدن از آن مال حرام است؛ در این باره پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم می فرماید: «ان الله لا یقبل صدقة من غلول» (صحیح مسلم) خداوند صدقه را از مال غلول- مالی که از راه غیر شرعی بدست آمده است- نمی پذیرد (زیرا این مال متعلق به دارنده آن نیست.)

آیا به خاطر حرام بهره بانکی شخص می تواند آن را در بانک بگذارد و آن را دریافت ندارند؟

خیرا! قطعاً چنین کاری جایز نیست؛ زیرا، این کارها موجب تقویت بانکها در انجام معاملات ربوی می گردد. همچنین نباید صاحب پول آن را برای خود دریافت کند، بلکه باید آن را دریافت کرده و در امور خیر و مصالح عمومی مسلمانان صرف نماید.

اگر بعضی بگویند: چنانچه به هر دلیلی یا تحت هر شرایطی، بانک زیان ببیند یا دچار ورشکستگی گردد، در این صورت سپرده گذار نیز در معرض خسارت قرار خواهد گرفت.

می گوییم آن خسارت یا ورشکستگی مورد نظر قاعده را باطل نمی کند هر چند سپرده گذار هم به علت ورشکستگی، متحمل ضرر و زیان گردد. این مورد جزء موارد استثنایی و نادر است که موجب تثبیت قاعده می گردد؛ زیرا هر قاعده ای استثنایی و نادر است که موجب تثبیت قاعده می گردد زیرا  هر قاعده ای استثناهایی دارد، و صدور حکم در شریعتهای الهی، همچنین در قوانین موضوعه بشری متکی به موارد استثناء و نادر نمی باشد، و همه علما اتفاق نظر دارند بر اینکه موارد شاذ و استثنا، فاقد حکم هستند و حکم کلی، متوجه اکثریت است و یک قاعده کلی را نمی توان به خاطر یک مورداستثنایی و نادر، باطل کرد.

قاعده کلی بر این است که هر کس سرمایه اش را وارد بازار ربا می نماید، خواستار سود و منفعت است نه ضرر و زیان؛ و اگر یک بار متضرر گردد، استثنایی است و احکام بر اساس موارد شاذ و استثنایی وضع نخواهد شد. حال اگر کسی اعتراض کند وبگوید: بانکها با سپرده های مردم فعالیت تجاری انجام می دهند، چرا سپرده گذار نمی تواند از سود آن استفاده نماید؟

می گویم: درست است بانک با آن سپرده ها تجارت و سرمایه گذاری می کند، ولی آیا سپرده گذار در این فعالیت تجاری شرکت دارد؟ البته جواب منفی خواهد بود، اما چنانچه قرار دادی ما بین بانک و سپرده گذار امضاء شده باشد که مطابق آن سپرده گذار در فعالیت تجاری بانک شریک باشد و این تعهد از ابتدا آغاز شده باشد، مبنی بر این که اگر بانک در معرض خسارت و زیان قرار گرفت، شخص سپرده گذارنیز در این خسارت و زیان شریک باشد، آنگاه ممکن است اعتراض وارد باشد، ولی واقعیت این است که وقتی بانک ورشکسته شود و خسارت به بار آورد در آن هنگام سپرده گذاران اموالشان را مطالبه می نمایند و بانک هم در این امر انکار یا اعتراض نخواهد نمود وچه بسا بانک سرمایه آنان را اگر زیاد باشد، بطور اقساط و اگر اندک باشد یکجا به آنان پرداخت نماید.... به هر حال سپرده گذاران خود را در قبال ورشکستگی یا خسارت بانک، مسؤول و شریک بانک نمی دانند، بلکه تمامی سرمایه شان را به طور کامل مطالبه می نمایند.

دكتر یوسف القرضاوی