روایت حدیث بالمعنی

موسی عالی زهی 

آیا روایت حدیث با معنا در دین اسلام مشکل ساز بوده است؟

تعریف روایت: نقل نمودن حدیث آنحضرت(ص) همراه با ذکر منبع به وسیله ی یکی از واژگان نقل وبیان لازم به یادآوری است که عنصر بیان حدیث ومشکل دهی گزارش آن به دوصورت انجام می گیرد:
1- راوی عیناً همان مطلبی را که شنیده بدون کم کاست وبدون تقدیم وتأخیر بیان می کند.
2- راوی محتوا ومفهوم حدیث را با الفاظ ونطق خود تعبیر می نماید وآن را روایت بالمعنی می گویند.

موسی عالی زهی 

آیا روایت حدیث با معنا در دین اسلام مشکل ساز بوده است؟

تعریف روایت: نقل نمودن حدیث آنحضرت(ص) همراه با ذکر منبع به وسیله ی یکی از واژگان نقل وبیان لازم به یادآوری است که عنصر بیان حدیث ومشکل دهی گزارش آن به دوصورت انجام می گیرد:
1- راوی عیناً همان مطلبی را که شنیده بدون کم کاست وبدون تقدیم وتأخیر بیان می کند.
2- راوی محتوا ومفهوم حدیث را با الفاظ ونطق خود تعبیر می نماید وآن را روایت بالمعنی می گویند.

از مقررات واصول متعارفه ی روایت حدیث آن است که راوی ملزم است عیناً همان کلماتی را که از زبان مبارک آنحضرت (ص)شنیده است بیان دارد واگر احیاناً الفاط حدیث را فراموش نموده است برای او امکان اینکه حدیث را در چهار چوب اصول ومقررات آن در قالب الفاظ وتعبیرات خویش بیان بکند وجود دارد.

از آنجایی که شکاکان ومنتقدان می خواهند از آب گل آلود ماهی بگیرند واز هیچ ورودی ومدخلی برای زیر سوال بردن سنّت وضربه زدن به حدیث دریغ نمی ورزند اینک برای رسیدن به هدف شوم خود از راه روایت حدیث بالمعنی وارد شده اند.

آنان درادعای باطل شان اظهار داشته اند که احادیث تماما توسط راویان بالمعنی روایت ونقل شده اند بدون اینکه به عین کلمات والفاظ آن حضرت(ص) کوچکترین توجه والتفاتی به خرج دهند واین پدیده در هر طبقه ای تکرار شده است، یعنی راویان طبقه ی بالا آنچه شنیده اند روایت بالمعنی كرده وبرای طبقه پایین نقل نموده اند واین سلسله ادامه داشته است تا اینکه آثار احادیث نبوی به کلی محو ونابود شده ومعانی ومحتوای احادیث متغیر شده است.


از نیرو روایت بالمعنا ضرری بس بزرگ بر پیکره ی اسلام وارد آورده واعتماد بر احادیث راسلب نموده است زیراکه احادیث توسط رواویان همواره دستخوش تفسیر وتحریف بوده اند وجایگاه اصلی خود را از دست داده اند.


این مدعیان باطل اذعان نموده اند که اساس وبنیان گزارش حدیث با عنصر روایت بالمعنی صورت گرفته است وبه ندرت الفاظ آن حضرت(ص) روایت شده اند.این گروه افرادی را که معتقدند:احادیث رسول خدا(ص) صحیح ومحکم اند والفاظ احادیث از دستخوش تحریف راویان مصون مانده اند وراویان اعم از صحابه وبعدیها روایات را بدون کم وکاست روایت نموده اند ودور از سرزنش ونکوهش قرار می دهند چنانکه محمود ابوریه که یکی از این معتقدان است در کتاب خود : «اضواء علی السنة المحمدیة» بر این اتهامات صحه می گذارد.


محمود ابوریه در ادامه ی بحث خود اظهار می دارد: « اینجانب بعد از تحقیق ومطالعه به حقایق عجیبی پی برده ام وآن اینکه : من در تمام کتاب های حدیث که احادیث صحیح وحسن را شناسایی نموده اند به هیچ حدیثی برنخورده ام که لفظ وترکیب آن محکم وعین نطق آن حضرت باشد... البته خیلی شاذ ونادر است که بخشی از الفاظ مفرده در احادیث قصار دست نخورده وبکر باشند.


خواننده بالخصوص که از علم حدیث بی اطلاع باشد وقتی این جملات را بخواند فکر می کند که احادیث به کثرت دستخوش تحریف وتغییر شده اند ودرهیچ حدیثی الفاظ پیامبر(ص) محفوظ نمانده است.
ولی حقیقت امر آن است که اساس وشالوده ای نقل حدیث برروایت باللفظ گذاشته شده وهر یک از راوی ملزم وموظف است تا حد ممکن روایت باللفظ بکند. بلکه بعضیها روایت باللفظ را واجب قرار داده ورواین بالمعنی را مطلقاً منع کرده اند.

شایان ذکر است که آن عده از علما که روایت بالمعنی را جایز قرارداده اند صرفا بخاطر این بوده که روایت بالمعنی رخصت است وفقط  در مواردی از این عنصر استفاده می شود که راوی عین کلمه را فراموش بکند نه اینکه به طور کلی روایت بالمعنی را معیار واساس خویش قرار دهد.


علمای حدیث با این وجود برای روایت بالمعنا یک سری شروط وقیودی تعیین نموده اند که سلامت محتوا ومعنای حدیث را از تحریف تضمین وبیمه می کند چنانچه فرموده اند: روایت بالمعنی برای افراد جاهل وناد انی که از مناسبات کلام وباریکیهای الفاظ اطلاع ندارند حرام وناجایز است. البته برای افراد مطلع وآگاه که از باریکیهای الفاظ ومقاصد آن شناخت  واز چگونگی تغییر معنا وکیف وکم آن آگهی کامل دارند ومی توانند روایت بالمعنا بکنند ورأی جمهور وفقها ومحدثین همین است. وناگفته نماند که تجویز روایت بالمعنا صرفا در مورد احادیثی است که در کتابهای مدونه روایتنشده اند. بناءً روایت بالمعنا نمودن احادیثی که در کتابهای مدونه تخریج شده اند جواز ندارد زیرا علامت وسبب آن مفقود است.


بدون شک در برخی احادیث بنا به شرایط و ویژگیهای خاص روایت بالمعنی صحیح نیست وبطور مثال می توان به موارد زیر اشره کرد:
الف: احادیثی که با القاظ آن عبادتی انجام می گیرد همانند احادیث اذکار وادعیه وتشهد وغیره.

ب: احادیثی که از جوامع الکلم به حساب می آیند.

ج: احادیثی که به امور توقیفی در ارتباط هستند همانند اسماء وصفات الهی وغیره.

نکته حایز اهمیت اینکه روایت بالمعنا اغلب دریکی دو کلمه اتفاق افتاده است وبه ندرت اتفاق می افتد که روایت بالمعنا در تمام الفاظ حدیث صورت گیرد. وچه بسا راوی وقتی مجبور به روایت بالمعنا می شود جون ازخطیربودن موضوع مطلع است بعد از نقل حدیث کلماتی احتیاطی بر زبان می آورد چنانکه ابن ماجه از ابن مسعود نقل می کند که وی حدیثی از آن حضرت(ص) روایت نمود آنگاه چشمانش اشکبار شد ورگ های گردنش باد کرد سپس فرمود: او مثله أونحوه، أوشبهه، آن حضرت مثل چنین کلماتی یا همانند آن مشابه آن را گفتند.

واقعا ظلم است که چنین چهره های ثقه ومعنمدی مورد اتهام واقع شوند زیرا آنان عرب خالص وفصیح وبلیغ بودند که به مناسبات ونکته های بلاغی ومحامل کلام مطلع وآگاه بودند واز محبوب ترین چهره های دینی ، تقوایی وعلمی بودند وخداوند متعال حافظه وعقل فوق العاده قوی به آنان بخشیده بود . نادیده گرفتن این همه خصوصیات جز اینکه حق آشکارا چیزی دیگر نمی تواتند باشد.

حال با این توضیح خواننده محترم بخوبی می گردد که اکثر احادیث باالفاظ محکم به ما رسیده اند وبعضی از آنها با احتیاط وتدابیر جدی روایت بالمعنی شده اند بدون اینکه دستخوش تحریف وتبدیل گردند.
نتیجه تین می شود که روایت بالمعنی هیچ زیان وضرری به دین تحمیل نکرده است وموجب کوچکترین تحریف وتبدیلی در نصوص دینی نشده است وآنچه مستشرقین عاملان وحامیان آنها مطرح کرده اند باطل ومردود است وخداوند متعال چنانکه پاسداری از کتاب خود را تکفل نموده پاسداری از سنّت وحدیث را نیز تکفل فرموده است وبرای مراقبت آن در هردور افرادی برگزیده است که آن را از تحریف وجعل افراد جاعل وغالی وادعای بیخود آنان مصون نگه می دارد.
منبع: الشبکة الاسلامیة
مراجع: دفاع عن السنة د. محمد ابوشهبة.
الحدیث والمحدثون محمد محمد ابوزهو
موقف المدرسة العقلیة الامین الصادق الامین

 http://www.sunnionline.net/default.cfm?tbid=tbp_content&rule=category&sectionid=13&id=20&xPg=99999999