پست: 161  |  موضوع مرتبط: سیرت صحابه کرام رض

توسعه ی مسجد نبوی
ومشكلات دوران خلافت سیدنا عثمان رضی الله عنه  
یكی دیگر از مفاخر عثمان رضی الله عنه توسعه ی مسجد نبوی بود.( 25 ) مسجد نبوی در زمان رسول خدا با خشت خام و سقفی از شاخه درخت خرما و ستونهای چوبی بنا شده بود. حضرت ابوبكر چیزی به آن نیفزود. حضرت عمر آن را وسیعتر كرد و با همان خشت خام و سقف و ستون چوبی بنا كرد. ولی حضرت عثمان رضی الله عنه مساحت بسیار زیادی را به آن افزود و دیوارهایش را با سنگ های منقش بنا كرد و گچ كرد و ستونهای آن را از سنگهای منقش ساخت و تیرهای سقف آن را كه قبلاً از چوب درخت خرما بود از چوبهای درخت كاج قرار داد.(26 )

چنان كه قبلاً اشاره شد مسلمین در زمان خلافت عثمان رضی الله عنه به پیروزی های چشم گیر و فتوحات بزرگی دست یافتند و ملتهای جدیدی با طرز تفكر و فرهنگ های متفاوتی به جامعه اسلامی پیوستند. در نتیجه تمدن شهری و وسایل جدید رفاهی در زندگی مردم راه یافت و بدون شك این همه ترقی و پیشرفت آثار و نتایجی روانی و اخلاقی داشت. و لاجرم این همه نعمت باید مالیاتی داشته باشد كه ملتها در طول زندگی و جامعه ها و دولتها در تاریخ خود آن را پرداخته اند.

از سوی دیگر چون حضرت عثمان رضی الله عنه زمام خلافت را به دست گرفت، مردم اندك اندك با زمان رسول خدا فاصله می گرفتند و آثار تحول در جامعه بزرگ اسلامی پدیدار گشت و می رفت كه به تدریج تغییر جهت دهد و آن مسیری را كه مربی اول، یاران خود را بدان رهنمایی كرده و اصحاب خود را بدان شیوه تربیت نموده، رها كرده مسیر دیگری را در پیش گیرند. رسول الله  صلی الله علیه وسلم یاران خود را به گونه ای تربیت كرده بود كه علاقه ای به دنیا و كسب مقام و ثروت نداشتند و در ثروت اندوزی و كسب قدرت از یكدیگر سبقت نمی گرفتند.

حضرت عمر رضی الله عنه در زمان خود توانست در برابر این سیل خروشان سدی آهنین قرار دهد و با قدرت تمام جلوی آن را بگیرد، اما در زمان سیدنا عثمان مملكت اسلامی بیش از پیش گسترده شد، وسعت فتوحات و كثرت غنایم و فراوانی اموال دست در دست هم داده به سرعت این دگرگونی و تغییر جهت افزوند.

بر اثر این قبیل عوامل در زمان حضرت عثمان رضی الله عنه در قلعه استوار جامعه اسلامی روزنه هایی ایجاد شد كه بادهای مسمومی به شكل طوفان در آن نفوذ كرد. گر چه در عزم و اراده ی حضرت عثمان هیچ گونه سستی یی راه نیافته بود، و ایشان در امور خلافت سر مویی از جاده ی حق منحرف نشده و در سیاست خود از قوانین عدالت تخلف نكرده بود، ولی مردمی كه عثمان رضی الله عنه با آنها سر و كار داشت، آن عرب ساده و سخت كوش بدوی سابق نبودند، بلكه مردمی جهان دیده و غرق در ناز و نعمت بودند و به مقتضای فطرت انسانی كه اگر نفس انسان در تنعم آزاد باشد و به نحو صحیح تربیت نشود، بصیرتش را از دست داده و زمام عقل از دستش رها می شود، این چنین شده و گرفتار انحرافاتی شده بودند.( 27 ) 

استاد عباس محمود عقاد، این حقیقت را به خوبی بیان كرده می گوید: بزرگترین مشكل، همان گونه كه در آینده واضح خواهد شد، این بود كه عثمان رضی الله عنه گرچه عملی مرتكب نشد كه در زمان خلفای قبلی نظیری نداشته باشد، ولی محیط و شرایط تغییر كرده بود و اوضاع مانند سابق نبود، خلفای قبلی برای حضرت عثمان الگو و نمونه بودند و اتباع از روش آنان هدف اصلی وی بود اما زمان و محیطی كه می خواست روش آنان را به اجرا در آورد آن زمان سابق نبود و مردم نیز آن مردم سابق نبودند و این خود بزرگترین مشكل بود كه چگونه در شرایط جدید، با در نظر گرفتن مقتضیات زمان روش آنان را پیاده كند.( 28 ) 

سپس می افزاید: از زمان مسلمان شدند عثمان رضی الله عنه تا زمانی كه ایشان زمام امور را به دست گرفت، جامعه عربی در سطح بسیار گسترده ای تغییر كرده بود، و گرایشها در جامعه اسلامی با گرایشهای ملل دیگر جهان همسو شده بود و تقریباً طرز زندگی ملتهای شرق و غرب با هم مشابهت پیدا كرده بود.( 29 )

در این اوضاع معترضین و منتقدین فرصت یافته و عملكرد او را شیخین مقایسه كرده و مورد محاسبه قرار می دادند.

عقاد می گوید: مردم در زندگی و اهداف شان همانند ملتهای دیگر، مطابق میل خود، زندگی می كردند، اما از خلیفه سوم انتظار داشتند كه در تمام امور، از روش و سیره ی دو خلیفه قبلی، سر مویی تجاوز نكند، در صورتی كه خودشان از روش و سیره ی رعیت خلیفه اول و دوم بسیار منحرف شده بودند.

نباید منكر شد كه سیدنا عثمان رضی الله عنه از قدرت و نیروی ابوبكر و عمر رضی الله عنها برخوردار نبود، اما خود سیدنا عمررضی الله عنه با قدرت و هیبتی كه از آن برخوردار بود، در روزهای آخر خلافت خویش احساس می كرد كه زمان با گذشته فرق كرده است، لذا در دعاهای خود می گفت: (( خدا یا سنم بالا رفته و قوایم ضعیف گشته و رعیتم در جهان پراكنده شده است، مرا در حالی به سوی خویش فراخوان كه حق كسی از دستم ضایع نشده و در انجام وظیفه كوتاهی نكرده باشم)).( 30 )

عثمان رضی الله عنه نیز این تفاوت بزرگ بین دو زمان را درك كرده بود، و می ترسید كه این بیماری فراگیر شود، لذا مردم را نسبت به آن هشدار می داد، و همواره در مجالس و سخنرانی ها می گفت: ((حالتی كه امت اسلامی امروزه به آن مبتلا گشته، سرنوشتی است كه قابل برگشت نیست. همانا فتنه دنیا آن چنان بر دلها چیره گشته كه هیچ تدبیر و كوششی كار ساز نیست)).( 31 )

عقاد می افزاید: مشكل و آزمایش بزرگ این بود كه زمان خلافت حضرت عثمان رضی الله عنه زمانی بود كه در آن مراحلی پیش می آمد كه نیاز بود مردم به خلافت اعتماد كنند، اما ] بر اثر موج تبلیغات سوئی كه ایجاد شده بود[ این اعتماد به طور كامل دیده نمی شد. همچنین مراحلی پیش می آمد كه به سلطه و قدرت قاطع خلیفه نیاز بود اما ] بنابر سیاست تسامح و مدارای خلیفه[ این قاطعیت نیز دیده نمی شد؛ لذا حكومتی كه از این دو جانب با مشكل مواجه گردد مسلماً از گزند حوادث و احوال در امان نخواهد ماند.( 32 )

با این حال استاد عقاد می گوید: همانا سیاست و تدبیر عثمان رضی الله عنه برای حل مشكلات امور خارجی دولت اسلامی، كه ناگهان بعد از خلافت با آن مواجه شد، بهترین چاره و حكیمانه ترین راه حلی بود كه یك خلیفه در چنان موقعیتی می اندیشید؛ این راه حل عبارت بود از راستی و درستكاری، استقامت و عزم راسخ، سرعت عمل توام با احتیاط و سیاست ((با دوستان تلطف با دشمنان مدارا)).
__________________________
25- همچنین حضرت عثمان مسجد الحرام را نیز توسعه داد.
26- البدایه و النهایه، ص: 7/151 (مترجم).
27- تلخیص و اقتباس از كتاب ((عثمان بن عفان)) اثر استاد صادق ابراهیم عرجون، ص: 93، الدار السعودیه، چاپ دوم 1981 م.
28- العبقریات الاسلامیه، ص: 761.
29- همان، ص: 770.
30- همان، ص: 717.
31- همان، ص: 799.
 32- همان، ص: 826
ahlesonnat